Wietnamski północny i południowy: usłysz różnicę

Wietnamski północny czy południowy? Ten wybór pojawia się już na starcie nauki. Hanoi i Sajgon zapisują język dokładnie tak samo, ale brzmią inaczej: inna liczba tonów, inne spółgłoski i kilkadziesiąt codziennych słów, które zmieniają się całkowicie. To nie są dwa osobne języki. Mieszkaniec Hanoi i mieszkaniec Sajgonu rozumieją się bez wysiłku, mniej więcej tak jak londyńczyk i Teksańczyk.

Oto najważniejsze różnice:

Niżej każda różnica z prawdziwymi nagraniami native speakerów. Gdy dwa klipy stoją obok siebie, północny jest po lewej, a południowy po prawej. Dotknij dowolnego słowa w napisach, żeby zobaczyć jego znaczenie.

Dwa główne akcenty wietnamskiego (i ten środkowy)

Kiedy mówi się o dialektach wietnamskiego, zwykle chodzi o trzy regiony. Wietnamski północny to mowa Hanoi i delty Rzeki Czerwonej. Wietnamski południowy to mowa Sajgonu (Ho Chi Minh) i delty Mekongu. Między nimi leży pas środkowy z miastami takimi jak Huế, Đà Nẵng i Vinh. Część akcentów środkowych, zwłaszcza w okolicach Vinh, Quảng Bình i Huế, jest najtrudniejsza do zrozumienia dla wszystkich, także dla samych Wietnamczyków. Mowa środkowa ma też własne słowa: mô zamiast „gdzie” (đâu), răng zamiast „dlaczego” (sao), rứa zamiast „więc” (vậy, thế) i chi zamiast „co” (gì).

Dla uczącego się liczą się dwa główne akcenty: północny i południowy. Mowa Hanoi jest podstawą standardu, który znajdziesz w większości podręczników i w wiadomościach telewizji ogólnokrajowej. Sajgon to największe miasto kraju, a mowa południowa dominuje w rozrywce, komedii i na YouTubie. Tak mówi też większość wietnamskich rodzin w Stanach Zjednoczonych i w Australii, bo większość z nich przyjechała z południa po 1975 roku.

W tym skeczu młody mężczyzna wraca ze studiów w Hanoi z północnym akcentem, a jego południowa rodzina nie może w to uwierzyć. Posłuchaj różnicy między jego głosem a ich głosami:

YouTubeOd 0:00 do 0:25

Inteligentne napisysłowo po słowie, język: polski

Em chào anh Ủa sao giọng nói thằng giọng Bắc luôn rồi Con nhớ Kiều giọng Việt Nam mà

0:00 / 0:41

Wietnamski północnyPewnie na co dzień

Ucz się z tego w Reelang

Tłumaczy, że jego ba wysłał go na studia do Hanoi, „gdzie mieszkasz, tak musisz mówić” (sống ở đâu thì mình phải là giọng ở đấy chứ). Zwróć uwagę na północne đấy na końcu; na południu padłoby đó.

Tony wietnamskiego: sześć na północy, pięć na południu

W piśmie wietnamski ma sześć tonów, po jednym na każdy znak tonowy plus ton bez znaku: ngang (a), huyền (à), sắc (á), hỏi (ả), ngã (ã) i nặng (ạ). Na północy wszystkie sześć wymawia się inaczej.

Na południu hỏi i ngã wymawia się tak samo, jako jeden ton, który opada i potem się podnosi. Wietnamski południowy ma więc pięć tonów w mowie, a w piśmie nadal sześć. Mieszkaniec południa pisze cũng (też) przez ngã i phải (musieć) przez hỏi, a wymawia oba z tą samą melodią. Dlatego dla wielu osób z południa hỏi i ngã to najtrudniejsza część ortografii.

Na północy te dwa tony wyraźnie się różnią. Hỏi opada nisko i lekko wraca w górę. Ngã rośnie, z krótką przerwą albo zgrzytem w środku, jakby samogłoska na moment się zacięła. Południowe nặng też jest łagodniejsze: niskie, bez nagłego zwarcia w gardle, które ucina północne nặng.

Posłuchaj cũng i sẽ w sạch sẽ (oba z ngã) po lewej, w programie kulinarnym z północnymi wokalistami Hòa Minzy i Đức Phúc, oraz phải i cũng po prawej, w południowym skeczu:

Jeśli uczysz się wietnamskiego południowego, i tak musisz wiedzieć, które słowa mają hỏi, a które ngã, ze względu na pisownię. Po prostu nie musisz ich wymawiać inaczej.

Spółgłoski: d, gi, r i v

Największa różnica w brzmieniu to grupa spółgłosek na początku wyrazu.

Na północy d, gi i r wymawia się jak angielskie z. Dạ, gì i rồi brzmią jak „zạ”, „zì” i „zồi”. Na południu d i gi brzmią jak angielskie y: „yạ”, „yì”. R na południu zostaje r, drżące albo zbliżone do angielskiego, a w swobodnej mowie niektórzy wymawiają je bliżej g.

Bây giờ (teraz) i rồi (już) pojawiają się w prawie każdej rozmowie, więc to dobry test. Po lewej vloger z Hanoi mówi, że jest już jedenasta. Po prawej południowy skecz komediowy:

Z v jest podobnie. Na północy v to v. W swobodnej mowie południowej często zmienia się w y, więc về (wracać do domu) brzmi jak „yề”, a vợ (żona) jak „yợ”. Część osób z południa zachowuje v, zwłaszcza gdy mówi starannie. Posłuchaj về nhà, „iść do domu”, na targu w Hà Giang na dalekiej północy i na targu w Trà Vinh w delcie Mekongu:

Dwie kolejne pary działają odwrotnie. Północ je zlewa, a staranna mowa południowa rozróżnia:

1. S i x. W Hanoi oba to zwykłe s, więc sinh (urodzić się) i xinh (ładny) brzmią tak samo. Wiele osób z południa wymawia s dalej w tyle ust, blisko angielskiego „sh”.
2. Tr i ch. W Hanoi oba brzmią jak ch, więc trà (herbata) i chà (szorować) brzmią podobnie. Wiele osób z południa zachowuje tr jako osobny dźwięk, z językiem podwiniętym do tyłu.

Południe ma jeszcze jedną znaną zmianę: qu i ho- na początku wyrazu często brzmią jak w. Quá (bardzo) brzmi jak „wá”, a nazwisko Hoàng jak „Wàng”.

Końcówki: -n i -ng, -t i -c

Na końcu sylaby mowa południowa zlewa dźwięki, które północ rozróżnia. Końcowe -n brzmi jak -ng po większości samogłosek, więc bạn (przyjaciel, ty) brzmi jak „bạng”, a ơn w cảm ơn jak „ơng”. Końcowe -t brzmi jak -c, więc hát (śpiewać) brzmi jak „hác”. Końcówki -nh i -ch idą w drugą stronę: anh brzmi blisko „an”, a sách (książka) blisko „sát”.

Cảm ơn bạn, „dziękuję”, ma końcówkę -n dwa razy. Porównaj zakończenia dwóch filmów z YouTube’a: północnego kanału technologicznego po lewej i południowego gawędziarza po prawej:

Te końcówki mają największe znaczenie przy słuchaniu. Jeśli ktoś z południa mówi „bạng”, musisz wiedzieć, że chodzi o bạn, bo „bạng” nie jest słowem, które usłyszysz na co dzień. Kiedy sam mówisz, obie wersje będą zrozumiałe.

Codzienne słowa, które się zmieniają

Większość słownictwa jest w obu regionach taka sama. Kilkadziesiąt częstych słów nie jest, i to akurat te, które słyszysz codziennie: rodzina, jedzenie, tak i nie.

Uważaj na ốm. Na północy znaczy „chory”. Na południu znaczy „chudy”, a „chory” to bệnh. Jeśli powiesz koleżance z Hanoi, że wygląda ốm, zabrzmi to, jakbyś martwił się o jej zdrowie.

Bố i ba, mẹ i má

Słowa na tatę i mamę usłyszysz jako pierwsze. Północ mówi bố i mẹ, południe ba i má. Wiele północnych rodzin używa dziś też ba, więc ba jest rozumiane wszędzie. Má znaczy również „policzek” i na północy, gdzie matki to mẹ, to właśnie to znaczenie przychodzi ludziom do głowy najpierw. Mamy krótką stronę o tym, czy tata to ba, czy bố po wietnamsku.

Po lewej północny chłopiec pyta, dokąd idą rodzice: „Bố mẹ đi đâu thế?”. Po prawej południowy syn odpowiada ojcu przez telefon słowami dạ, ba i vậy:

W lewym klipie pada też północne đấy („Gì đấy?”, co tam?), a kilka sekund później słychać „Vào với ba” (chodź do taty): północna rodzina, która używa i bố, i ba. Po prawej słyszysz południowe odpowiedniki: „Dạ, gì vậy ba?” (Tak, o co chodzi, tato?). Thế i vậy robią to samo na końcu pytania, trochę jak polskie „no i?”. Ta para działa też w innych miejscach zdania: như thế / như vậy (tak, w ten sposób), thế thì / vậy thì (w takim razie). „Sao thế?” i „sao vậy?” znaczą „co się stało?”. Nasza strona o có sao nói vậy pokazuje vậy w powiedzeniu używanym w całym kraju.

Vâng i dạ

Oba znaczą grzeczne „tak” wobec kogoś starszego lub wyżej postawionego. Na północy zwykle mówi się vâng, często z ạ, północną cząstką grzecznościową. Dạ istnieje i na północy: tak odpowiadasz, gdy ktoś starszy woła cię po imieniu, i często poprzedza vâng („dạ, vâng ạ”). Na południu dạ robi to wszystko samo, a vâng brzmi północno albo książkowo.

Po lewej osoba w reportażu ze szkoły na północy odpowiada ankieterowi „Vâng ạ”. Po prawej, w południowym skeczu przy stoisku z bánh mì, obie strony zaczynają swoje kwestie od dạ:

Dạ to też grzeczne „słucham?”, gdy czegoś nie dosłyszysz. Na południu usłyszysz dạ w jednej rozmowie tyle razy, że zacznie brzmieć jak rytm.

Không i hông

Không znaczy „nie” i kończy wiele pytań zamkniętych. Potoczna mowa południowa skraca je do hông albo hổng. Napisy często zapisują không, nawet gdy mówiący powie hông, więc ufaj bardziej uszom niż tekstowi. W tej południowej komedii mężczyzna narzeka na swoje zdjęcia ślubne, używając tui (potoczne południowe „ja”) i hổng:

YouTubeOd 0:00 do 0:08

Inteligentne napisysłowo po słowie, język: polski

Ủanaysaomà,chụp hình cướimàhổngvuigì hếtvậyanhThái

0:00 / 0:26

Wietnamski południowyNawet trudne tematy

Ucz się z tego w Reelang

Ngô i bắp, lợn i heo

Słowa o jedzeniu różnią się mocno. Kukurydza to ngô na północy i bắp na południu. Południowy chłopiec w tym klipie ma przezwisko Bắp i upiera się przy swoim prawdziwym imieniu, które zaczyna się od Ngô:

YouTubeOd 0:01 do 0:06

Inteligentne napisysłowo po słowie, język: polski

Bắp,tắtcáiquạtgiùm mẹcoi.

0:01 / 0:31

Wietnamski południowyPoczątkujący

Ucz się z tego w Reelang

Świnia to lợn na północy i heo na południu. Heo jest rozumiane wszędzie i pojawia się też na północy, na przykład w cá heo (delfin), słowie używanym w całym kraju, ale na targu w Hanoi mięso to thịt lợn. Tu północna mama ćwiczy z dzieckiem odgłosy zwierząt i pyta, jak robi świnka. Thế nào (jak) też jest północne. Na południu częściej padłoby „kêu sao?”:

YouTubeOd 0:34 do 0:38

Inteligentne napisysłowo po słowie, język: polski

Condêkêuthếnào?Be.

0:33 / 2:20

Wietnamski północnyPoczątkujący

Ucz się z tego w Reelang

Kiedy te słowa stają się żartem

Wietnamscy komicy uwielbiają te różnice. W tym skeczu wróżbita urodzony w Hanoi ciągle poprawia klientkę z południa. Ona mówi ốm, czyli na południu „chuda”. On słyszy „chora” i mówi jej, że właściwe słowo to gầy:

YouTubeOd 3:14 do 3:21

Inteligentne napisysłowo po słowie, język: polski

ốm đau gìởđây.

3:14 / 17:44

Wietnamski południowyNawet trudne tematy

Ucz się z tego w Reelang

W tym samym skeczu pada też mập i béo (gruby) oraz đui i mù (ślepy).

Nawet w programie kulinarnym regiony muszą dogadać się co do nazwy. Łodyga rośliny, która trafia do kwaśnej zupy, to dọc mùng na północy i bạc hà na południu. Wszędzie indziej bạc hà znaczy mięta, jak w kẹo bạc hà (cukierek miętowy):

YouTubeOd 0:15 do 0:21

Inteligentne napisysłowo po słowie, język: polski

Dọc mùng ạ.

0:14 / 0:59

Wietnamski północnyPewnie na co dzień

Ucz się z tego w Reelang

Zaimki i zwroty do rozmówcy na północy i południu

Trzon wietnamskiego systemu zaimków jest wspólny. Oba regiony używają słów rodzinnych jako zaimków: anh (starszy brat) wobec nieco starszego mężczyzny, chị (starsza siostra) wobec nieco starszej kobiety, em (młodsze rodzeństwo) wobec kogoś młodszego, a cô, chú, bác, ông i bà wobec osób starszych. Kelner w Hanoi i kelner w Sajgonie tak samo nazwą cię anh albo chị, a o sobie powiedzą em. Nasza strona o tym, dlaczego Wietnamczycy mówią do obcych em i chị, wyjaśnia ten system.

Różnice tkwią w szczegółach:

1. „Ja” w swobodnej mowie. Północ mówi tôi. Południe często tui, które słychać w klipie o zdjęciach ślubnych wyżej.
2. Przyjaciele w tym samym wieku. Młodzi na północy mówią do siebie tớ (ja) i cậu (ty). Na południu brzmi to północno, a znajomi używają tui z ông i bà albo mình i bạn. Wśród bliskich przyjaciół w obu regionach pada mày i tao (ty, ja), ale wobec kogokolwiek innego są niegrzeczne.
3. „On”, „ona” i „oni”. Północ mówi anh ấy, chị ấy, ông ấy, bà ấy, cô ấy. Południe często pomija ấy i daje słowu ton hỏi: ảnh (on), chỉ (ona), ổng i bả (on i ona, o starszym mężczyźnie lub kobiecie), cổ (cô ấy). Ổng słyszałeś w klipie z ba: „chắc ông xỉn, ổng xỉn”, pewnie jest pijany. Chỉ (ona) pisze się i wymawia jak chỉ (tylko), więc resztę robi kontekst.
4. Grupy. Północ mówi bọn mình albo chúng mình na „my”, południe tụi mình. Tụi tworzy też grupy innych osób: tụi nó (oni), tụi con (wy, dzieciaki, albo my, dzieci, gdy mówią do rodzica).
5. Kolejność urodzenia. W rodzinach z południa najstarsze dziecko nazywa się Hai (dwa), nie Một (jeden), a kolejne Ba (trzy). Anh Hai to więc najstarszy brat. Północ zaczyna od Cả: anh Cả. Najmłodsze w obu regionach to Út.

Oto bọn mình i tụi mình obok siebie, u północnej vlogerki po lewej i w południowym skeczu dla dzieci po prawej:

Zmienia się też słówko na końcu przyjaznego zdania. Północ mówi nhé („to zaczynamy, dobrze?”), południe nha. Oba łagodzą propozycję albo prośbę:

Czy ludzie z północy i południa się rozumieją?

Tak, bez trudu. Wietnamczycy słyszą oba akcenty w telewizji, w muzyce i w sieci, a język pisany jest ten sam. Ktoś z południa może zażartować z północnego słowa albo odwrotnie, ale nikt nie potrzebuje napisów. Trudny przypadek dla samych Wietnamczyków to mocny wiejski akcent środkowy, a nie północ kontra południe.

Dla uczącego się jest na początku nieco trudniej. Jeśli nauczysz się jednego akcentu i spotkasz drugi, pierwsze rozmowy kosztują wysiłek: „zồi” i „rồi” muszą stać się w twojej głowie jednym słowem. To szybko mija. Prowadzący ten wietnamski kanał do słuchania urodził się i wychował na północy, mieszkał około roku w Ho Chi Minh i około siedmiu miesięcy w Cần Thơ. Słyszy i rozumie akcent południowy, ale nim nie mówi:

YouTubeOd 0:39 do 1:26

Inteligentne napisysłowo po słowie, język: polski

Thế nênmìnhcó thểnghevàhiểugiọngmiềnNam,giọngmiềnNam.

0:39 / 4:23

Wietnamski północnySolidne podstawy

Ucz się z tego w Reelang

Którego wietnamskiego się uczyć: północnego czy południowego?

Wybierz akcent ludzi, z którymi będziesz rozmawiać najczęściej.

1. Jeśli masz wietnamską rodzinę, partnera albo znajomych, ucz się ich akcentu. Jeśli są z południa albo z rodziny, która wyjechała z Wietnamu po 1975 roku, to prawie zawsze będzie akcent południowy.
2. Jeśli będziesz mieszkać albo jeździć głównie do jednego miasta, ucz się jego akcentu: północnego dla Hanoi, południowego dla Sajgonu i delty Mekongu. Dla Đà Nẵng albo Huế sprawdzi się każdy. Ludzie tam rozumieją oba, a miejscowych i tak zrozumiesz dopiero po pewnej praktyce.
3. Jeśli nic cię z żadnym nie łączy, wybierz po tym, co chcesz oglądać. Północnego uczy większość podręczników i kursów, słyszysz go w wiadomościach ogólnokrajowych. Dużo komedii, vlogów i mediów wietnamskiej diaspory jest południowych.

Wybierz jeden, mów nim i słuchaj obu. Nie mieszaj ich we własnej mowie, dopóki jeden nie wejdzie ci w krew. Uczący się akcentu północnego spotkają południowe słowa, gdy tylko obejrzą komedię albo vlog, a uczący się południowego trafią na północne w podręcznikach i w wiadomościach.

W tym klipie obcokrajowiec opowiada w południowym programie komediowym, o co pytali go ludzie w Hanoi: dlaczego nie uczy się akcentu północnego. Odpowiedź to zasada powyżej: na południu uczysz się południowego, a na północy północnego. W Huế, żartuje, byłby to pewnie język ciała.

YouTubeOd 0:42 do 1:04

Inteligentne napisysłowo po słowie, język: polski

Nhưngmàthực rakhiemởHàNộicónhiềungườihỏiemtại saoemkhônghọcgiọngBắcnhưngmàemởmiềnNamtrongnàyemphảihọcgiọngNamđúng không?

0:41 / 1:27

wietnamskiNawet trudne tematy

Ucz się z tego w Reelang

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się wietnamski północny od południowego?

Wietnamski północny (Hanoi) i południowy (Sajgon) zapisuje się tak samo i są wzajemnie zrozumiałe. Różnią się brzmieniem i częścią codziennych słów. Północ ma sześć tonów w mowie, południe pięć. Na północy d, gi i r brzmią jak z, na południu d i gi brzmią jak y. Zmieniają się też częste słowa, na przykład bố i ba na tatę, vâng i dạ na grzeczne „tak” oraz ngô i bắp na kukurydzę.

Ile tonów ma wietnamski południowy?

Wietnamski południowy ma pięć tonów w mowie. Na południu ton hỏi (ả) i ton ngã (ã) wymawia się tak samo, jako jeden ton opadająco-wznoszący, choć w piśmie nadal są różne. Wietnamski północny rozróżnia wszystkie sześć.

Co znaczą ba i má po wietnamsku?

W wietnamskim południowym ba znaczy tata, a má mama. Na północy zwykle mówi się bố na tatę i mẹ na mamę, choć wiele północnych rodzin używa też ba. Má znaczy również policzek i na północy, gdzie matki to mẹ, to właśnie to znaczenie przychodzi ludziom do głowy najpierw.

Którego wietnamskiego się uczyć: północnego czy południowego?

Ucz się akcentu ludzi, z którymi będziesz rozmawiać najczęściej. Jeśli twoja rodzina, partner albo znajomi są z południa lub z rodziny, która wyjechała z Wietnamu po 1975 roku, ucz się południowego. Jeśli będziesz mieszkać w Hanoi, wybierz północny, a dla Sajgonu południowy. Bez osobistych powiązań północny pasuje do większości podręczników i wiadomości ogólnokrajowych, a dużo komedii, vlogów i mediów diaspory jest południowych. Gdy już mówisz jednym, zrozumienie drugiego przyjdzie ze słuchania.

Jak nauczyć się rozumieć oba akcenty

Tabela dźwięków i słów pomaga rozpoznać różnice. Zrozumienie szybkiej rozmowy w Hanoi albo w Sajgonie bierze się z wielokrotnego słuchania obu akcentów w prawdziwej mowie. Po to jest Reelang: krótkie filmy z wietnamskimi native speakerami, z napisami, które można dotknąć, na twoim poziomie.

Nasz wietnamski katalog ma ponad 2000 klipów w każdym z dwóch akcentów. Zacznij od filmów po wietnamsku na twoim poziomie albo wybierz akcent: wietnamski północny lub wietnamski południowy. Wyłapuj dạ, rồi i bây giờ podczas oglądania, a szybko usłyszysz, z której części kraju pochodzi mówiący.